Naqsh — bu til.
Biz uni yozib olyapmiz
Qirgʻiz naqshi hech qachon shunchaki bezak boʻlmagan. Har bir naqsh nimadir aytadi: farovonlik haqida, himoya haqida, uyga qaytish yoʻli haqida. Biz bu maʼnolarni bazaga toʻplaymiz — qirgʻizcha nomi, manbasi va tasdiqlagan kishining ismi bilan. Va faqat tekshirganimizni eʼlon qilamiz.
- pasporti bor naqsh
- 24
- madaniyat haqida maqola
- 24
- YUNESKO himoyasida
- 7
- asrlik anʼana
- XIX
Naqshlar va ularning maʼnosi
Naqshni bosing — pasporti ochiladi: qirgʻizcha qanday ataladi, nimani anglatadi, bu qayerdan maʼlum va buyumga tushirsa boʻladimi.
Bularning barchasi qayerdan
Kontekstsiz naqsh — shunchaki chiziq. Uning ortida turgani: kigiz qanday tayyorlanadi, oʻtov qanday quriladi, nimaga ishonishgan va shundan nimasi bugungacha yetib kelgan.
Hunarmandchilik
6Ala-kiyiz
Ала кийиз
Naqshi mato bilan birga bosilgan kigiz: rasm tikilmagan, balki materialning bir qismiga aylangan.
UNESCO · Shoshilinch muhofaza · 2012Kigiz bosish
Кийиз басуу
Jun, suv va bosim — hech qanday stanoksiz. Ipsiz tayyorlanadigan yagona to‘qimachilik mahsuloti.
UNESCO · Shoshilinch muhofaza · 2012Shyrdak
Шырдак
Mozaikali kigiz gilam: kigizning ikki rangi bitta qolip bo‘yicha kesiladi va bitta bichimdan ikkita gilam hosil bo‘ladi — pozitiv va negativ.
UNESCO · Shoshilinch muhofaza · 2012Tush kiyiz
Туш кийиз
O‘g‘li yoki qizining to‘yi uchun ona tomonidan tikilgan devoriy panno. Uyga kirgan odamning ko‘zi tushadigan birinchi narsa.
Chiy
Чий
Rangli jun bilan o‘ralgan dasht qamishidan to‘qilgan bo‘yra. Bir vaqtning o‘zida devor, parda va kigizchining ish stoli.
Kurak
Курак
Quroq. Turli odamlardan yig‘ilgan mato bo‘laklari — tejamkorlik emas, balki ezgu tilak.
Turar joy
3Boz üy — o‘tov
Боз үй
Bir soatda yig‘iladigan va yarim soatda qismlarga ajratiladigan uy. Qirg‘iz naqshlarining butun tuzilishi — uning devorlari, gumbazi va polining tuzilishidir.
UNESCO · Reprezentativ ro‘yxat · 2014Tunduk
Түндүк
Gumbaz cho‘qqisidagi doira: tunduk, soat, taqvim va mamlakat gerbi bir vaqtning o‘zida.
Kerege
Кереге
Suriladigan devor panjarasi. Bog‘lam holiga keladi, devor bo‘lib yoyiladi — va eng taniqli motivlardan biriga aylanadi.
Buyum
5Ak kalpak
Ак калпак
Ak kalpak. Qirg‘izlar dalada ham, bayramda ham, parlamentda ham kiyadigan yagona kiyim.
UNESCO · Reprezentativ ro‘yxat · 2019Ayak kap
Аяк кап
Idish-tovoq uchun kigiz xalta, u o‘tov devoriga osib qo‘yilgan. Bu madaniyatda xalta ko‘rinishida ishlangan birinchi buyum.
Er tokum
Эр токум
Egar. Usta uyidagi boshqa narsalarga qaraganda egar uchun ko‘proq o‘ymakorlik ishini sarflagan — chunki u eng ko‘p ko‘rinadigan buyum bo‘lgan.
Ko‘o‘kor
Көөкөр
Qimiz quyiladigan charm idish, naqshinkor. U mehmon uchun tortilgan — uyning obro‘si shu idishga qarab baholangan.
Komuz
Комуз
Bir bo‘lak yog‘ochdan yasalgan uch torli cholg‘u asbobi. Unda dostonlar ijro etiladi va u bolani tinglashga o‘rgatadi.
Material
2Ramziylik
3Geometriya ma’nosi
Romb himoya qiladi, spiral harakatlanadi, doira yopiladi. Shakl unda shox yoki qush tanilgunga qadar ma’noni o‘zida mujassam etadi.
Ijobiy va salbiy
Bitta bichimdan teskari rangdagi ikkita gilam chiqadi. Qirg‘iz ornamentida figura va fon teng huquqli — bu ham usul, ham fikr.
Rang ma'nosi
Manbalarda tasdiqlangan ma'noga ega bo'lgan uchta rang. Qolganlariga ma'no yuklamaymiz.
Epos
1Odat
3Ko‘chmanchilar yili
Yiliga to‘rt marta ko‘chish, qishlov va baland tog‘ yaylovlari o‘rtasida. Barcha mol-mulk — bu o‘rab, ortib ketish mumkin bo‘lgan narsalardir.
Toy — to‘y va sovg‘alar
Той
Pannosi yillar davomida tayyorlanadigan to‘y. Bu yerdagi sovg‘a — shunchaki odob belgisi emas, balki yangi uyga qo‘shilgan hissa.
Tushoo kesuu
Тушоо кесүү
Tushov kesish marosimi: bolaning oyoqlari qora-oq ip bilan bog‘lanadi va yo‘li ochiq bo‘lishi uchun tushovi kesiladi.
Bayram
1Bularning asosi
Qirgʻiz naqshi kataloglari, etnografik ishlar va muzey toʻplamlari. Bazadagi har bir naqsh muayyan nashrning betiga havola qiladi — oʻsha nashrlar mana.
Рындин М. В.Киргизский национальный узор1948
Главный каталог кыргызского узора: шесть разделов, свыше двухсот орнаментов, 173 базовых элемента дают более 3500 сюжетов. Под ред. И. А. Орбели, предисловие А. Н. Бернштама; Киргизский филиал АН СССР и Гос. Эрмитаж. Переиздан в 2017 году под названием «Кыргыз улуттук оймо», тираж 1000 — оригинал 1948 года антикварный. PDF выложен на bilim.akipress.org, но обработчик скачивания файл не отдаёт: нужен человек с учётной записью.
foydalanilmoqdaOchishХегай А.Кыргызский орнамент: семантика и эстетика2025
Выпускная квалификационная работа, НИУ ВШЭ, Школа дизайна. Навигатор по Рындину.
foydalanilmoqdaOchishАкматалиев А.Кыргыздын кол өнөрчүлүгү1996
Ремесленная традиция и терминология на кыргызском языке. Основной источник статей о ремёслах в кыргызской Википедии.
foydalanilmoqdaНародное декоративно-прикладное искусство киргизов1968
Тираж 3000. Авторский коллектив уточнить по титульному листу: в доступных описаниях названы Иванов С. В. и Антипина К. И., но подтверждения по изданию у нас нет.
foydalanilmoqdaUNESCORepository of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, UNESCO
Номера элементов проставить по реестру перед публикацией статей с охранным статусом.
foydalanilmoqdaOchishПрактика мастерской KIYIZGROUP
Технологические сведения, проверенные на своём производстве.
foydalanilmoqdaЦГМ РК
Центральный государственный музей Республики Казахстан.
foydalanilmoqdaМузей Бухары
foydalanilmoqdaГМВ
Государственный музей Востока.
foydalanilmoqdaИмамбаев А. С.Тайны киргизского орнамента
Ни одного упоминания в открытых источниках не найдено: возможно, неточное название или малотиражное издание. Проверять по бумаге. Ссылок на него в базе нет.
tasdiqlanmaganАнтипина К. И.Особенности материальной культуры и прикладного искусства южных киргизов1962
Фрунзе: Изд-во АН Кирг. ССР. Отдельная монография, не путать с изданием 1968 года. Юг Кыргызстана — область, по которой у нас меньше всего материала.
hali tahlil qilinmaganДудин С. М.Ковровые изделия Средней Азии1928
Л.: Изд-во АН СССР. Дудин снимал и собирал в Туркестане для Кунсткамеры; самый ранний системный разбор ковровых изделий региона.
hali tahlil qilinmaganКиргизский узор · Кыргыз оймолору · The Kirghiz Pattern1986
Фрунзе: Кыргызстан. Альбом на трёх языках. Из старых изданий самое доступное именно из-за тиража — реальный кандидат на покупку.
hali tahlil qilinmaganНиязов Ф.Кыргыз оймолору1998
Собрание образцов традиционного и современного кыргызского орнамента. Была в электронной библиотеке Арабаевского университета; домен не отвечает.
hali tahlil qilinmaganСатыбалдиева Ч. Т.Традиционное вышивание кыргызов во второй половине XIX — начала XX века (на примере юга Кыргызстана)2009
Ош. Сайма — вышивка; тема, которой в нашей базе пока нет вовсе.
hali tahlil qilinmaganАбрамзон С. М.Киргизский национальный узор1950
Этнографический разбор вслед за выходом каталога Рындина.
hali tahlil qilinmaganТрадиционная одежда народов Средней Азии и Казахстана1989
М.: Наука. Кыргызский костюм в ряду соседних — нужен, чтобы не приписывать кыргызам общерегиональные мотивы.
hali tahlil qilinmaganКнига о шырдаках (точное название не установлено)2016
Бишкек. История и технология шырдака со слов мастериц. В новости об издании ни название, ни авторов не назвали — установить и уточнить запись.
hali tahlil qilinmagan
Roʻyxatdagi nashrlar: 18, tahlil qilingani 9. Qolganlari topilgan va tahlilni kutmoqda.
Naqshlarning yarmi hali maʼnosiz
Qirgʻiz naqshi kataloglarida koʻpchilik naqshlarning faqat nomi va tarjimasi yozilgan. Maʼnosi ogʻzaki anʼanada yashaydi va uni anʼana egasi bilan aniqlash kerak. Bunday naqshlar bazamizda turadi, lekin saytga ham, buyumga ham chiqmaydi: naqshga oʻylab topilgan maʼno berish — uni umuman belgilamaganddan yomonroq.
Agar naqshning maʼnosini bilsangiz, buvingiz uni qanday atagani esingizda boʻlsa yoki oʻzingiz kigiz bilan ishlasangiz — bizga yozing. Maʼnoni tasdiqlagan kishining ismi naqsh yonidagi manbada turadi.
Naqsh haqida aytib berish