Naqsh — bu til.
Biz uni yozib olyapmiz
Qirgʻiz naqshi hech qachon shunchaki bezak boʻlmagan. Har bir naqsh nimadir aytadi: farovonlik haqida, himoya haqida, uyga qaytish yoʻli haqida. Biz bu maʼnolarni bazaga toʻplaymiz — qirgʻizcha nomi, manbasi va tasdiqlagan kishining ismi bilan. Va faqat tekshirganimizni eʼlon qilamiz.
- pasporti bor naqsh
- 30
- madaniyat haqida maqola
- 25
- YUNESKO himoyasida
- 7
- asrlik anʼana
- XIX
Naqshlar va ularning maʼnosi
Naqshni bosing — pasporti ochiladi: qirgʻizcha qanday ataladi, nimani anglatadi, bu qayerdan maʼlum va buyumga tushirsa boʻladimi.
Bularning barchasi qayerdan
Kontekstsiz naqsh — shunchaki chiziq. Uning ortida turgani: kigiz qanday tayyorlanadi, oʻtov qanday quriladi, nimaga ishonishgan va shundan nimasi bugungacha yetib kelgan.
Hunarmandchilik
6Ala-kiyiz
Ала кийиз
Naqshi mato bilan birga bosiladigan kigiz: rasm tikilmagan, balki materialning bir qismiga aylangan.
YUNESKO · shoshilinch muhofazaga muhtoj · 2012Kigiz bosish
Кийиз басуу
Jun, suv va bosim — va hech qanday dastgohsiz. Ipsiz tayyorlanadigan yagona toʻqimachilik mahsuloti.
YUNESKO · shoshilinch muhofazaga muhtoj · 2012Shirdoq
Шырдак
Mozaikali kigiz gilam: ikki xil rangdagi kigiz bitta andoza boʻyicha kesiladi va bitta bichimdan ikkita gilam chiqadi — pozitiv va negativ.
YUNESKO · shoshilinch muhofazaga muhtoj · 2012Tush kiyiz
Туш кийиз
Ona oʻgʻli yoki qizining toʻyiga tikadigan devoriy panno. Uyga kirgan odam birinchi boʻlib koʻradigan narsa.
Chiy
Чий
Rangli jun bilan oʻralgan dasht qamishidan yasalgan boʻyra. U bir vaqtning oʻzida devor, toʻsiq va kigiz bosuvchining ish stoli hisoblanadi.
Quroq
Курак
Quroq tikish. Turli odamlardan olingan va bitta matoga yigʻilgan mato parchalari — bu tejamkorlik emas, balki tilakdir.
Turar joy
3Boz uy — oʻtov
Боз үй
Bir soatda yigʻiladigan va yarim soatda buziladigan uy. Qirgʻiz naqshining butun tuzilishi — bu uning devorlari, gumbazi va polining tuzilishidir.
YUNESKO · Reprezentativ roʻyxat · 2014Tunduk
Түндүк
Gumbaz tepasidagi aylana: bir vaqtning oʻzida moʻri, soat, taqvim va mamlakat gerbi.
Kerege
Кереге
Devorlarning yigʻiluvchi panjarasi. Bogʻlamga yigʻiladi, devorga yoyiladi — va eng koʻp taniladigan naqshlardan biriga aylanadi.
Buyum
5Ayak kap
Аяк кап
Oʻtov devoriga osiladigan idish-tovoq uchun kigiz xalta. Ushbu madaniyatda sumka kabi tuzilgan birinchi buyum.
Oq qalpoq
Ак калпак
Oq kigiz bosh kiyim. Qirgʻizlar dalada ham, bayramda ham, parlamentda ham kiyadigan yagona kiyim turi.
YUNESKO · Reprezentativ roʻyxat · 2019Er tokum
Эр токум
Egar. Usta uydagi boshqa har qanday narsadan koʻra koʻproq oʻymakorlik sarflagan buyum — chunki uni eng koʻp koʻrishgan.
Koʻkor
Көөкөр
Qimiz uchun boʻrtma naqsh bilan qoplangan charm idish. U mehmonga tortilgan — va unga qarab xonadon haqida xulosa qilingan.
Komuz
Комуз
Bir butun yogʻochdan yasalgan uch torli asbob. Unda doston chalinadi va unda bolani tinglashga oʻrgatishadi.
Material
2Ramziylik
4Geometriyaning ahamiyati
Romb himoya qiladi, spiral harakatlanadi, aylana yopadi. Shakl unda shox yoki qushni tanishlaridan oldin maʼno tashiydi.
Petrogliflar
Жар сүрөттөр
Qirgʻiz naqshlarining eng qadimiy qatlami toshga oʻyilgan. Keyinchalik kigizga tushirilgan oʻsha togʻ takalari, bugʻular va quyosh aylanalari.
Pozitiv va negativ
Bitta bichimdan teskari rangdagi ikkita gilam chiqadi. Qirgʻiz naqshlarida shakl va fon teng huquqli — bu ham usul, ham gʻoyadir.
Rangning ahamiyati
Manbalarda tasdiqlangan maʼnoga ega boʻlgan uchta rang. Qolganlariga maʼno yuklamaymiz.
Doston
1Odat
3Koʻchmanchilar yili
Qishlov va baland togʻ yaylovlari oʻrtasida yilda toʻrt marta koʻchish. Barcha mol-mulk — yigʻishtirib, ulovga ortish mumkin boʻlgan narsalardan iborat.
Toʻy — nikoh va sovgʻalar
Той
Panno yillab tayyorlanadigan toʻy. Bu yerda sovgʻa — xushmuomalalik belgisi emas, balki yangi xonadonga qoʻshilgan hissadir.
Tushoo kesuu
Тушоо кесүү
Birinchi qadam marosimi: yoʻli ochiq boʻlishi uchun bolaning oyoqlari oq-qora ip bilan bogʻlanadi va tushovi kesiladi.
Bayram
1Bularning asosi
Qirgʻiz naqshi kataloglari, etnografik ishlar va muzey toʻplamlari. Bazadagi har bir naqsh muayyan nashrning betiga havola qiladi — oʻsha nashrlar mana.
Рындин М. В.Киргизский национальный узор1948
Главный каталог кыргызского узора: шесть разделов, свыше двухсот орнаментов, 173 базовых элемента дают более 3500 сюжетов. Под ред. И. А. Орбели, предисловие А. Н. Бернштама; Киргизский филиал АН СССР и Гос. Эрмитаж. Переиздан в 2017 году под названием «Кыргыз улуттук оймо», тираж 1000 — оригинал 1948 года антикварный. PDF выложен на bilim.akipress.org, но обработчик скачивания файл не отдаёт: нужен человек с учётной записью.
foydalanilmoqdaOchishХегай А.Кыргызский орнамент: семантика и эстетика2025
Выпускная квалификационная работа, НИУ ВШЭ, Школа дизайна. Навигатор по Рындину.
foydalanilmoqdaOchishАкматалиев А.Кыргыздын кол өнөрчүлүгү1996
Ремесленная традиция и терминология на кыргызском языке. Основной источник статей о ремёслах в кыргызской Википедии.
foydalanilmoqdaНародное декоративно-прикладное искусство киргизов1968
Тираж 3000. Авторский коллектив уточнить по титульному листу: в доступных описаниях названы Иванов С. В. и Антипина К. И., но подтверждения по изданию у нас нет.
foydalanilmoqdaUNESCORepository of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, UNESCO
Номера элементов проставить по реестру перед публикацией статей с охранным статусом.
foydalanilmoqdaOchishПрактика мастерской KIYIZGROUP
Технологические сведения, проверенные на своём производстве.
foydalanilmoqdaЦГМ РК
Центральный государственный музей Республики Казахстан.
foydalanilmoqdaМузей Бухары
foydalanilmoqdaГМВ
Государственный музей Востока.
foydalanilmoqdaТенти Ж., Карбалас С.Кыргыз оюулары · Кыргызские узоры · Kyrgyz Patterns. Часть 1: узоры, передающие образы природы2022
Mozgami Studio, Бишкек. Трёхъязычное издание. Собрание образов природы: солнце, фазы луны, родник, облако, пламя. Даёт кыргызские названия с постраничной привязкой — редкая точность для этой темы.
foydalanilmoqdaНаскальные изображения Саймалуу-Таш и Чолпон-Ата
Единственный источник в реестре без правовой оговорки. Из книг контуры брать нельзя, отсюда — можно: карта, фотоаппарат и день в Чолпон-Ате дают материал, с которого дизайнер рисует легально и навсегда.
foydalanilmoqdaИмамбаев А. С.Тайны киргизского орнамента
Ни одного упоминания в открытых источниках не найдено: возможно, неточное название или малотиражное издание. Проверять по бумаге. Ссылок на него в базе нет.
tasdiqlanmaganАнтипина К. И.Особенности материальной культуры и прикладного искусства южных киргизов1962
Фрунзе: Изд-во АН Кирг. ССР. Отдельная монография, не путать с изданием 1968 года. Юг Кыргызстана — область, по которой у нас меньше всего материала.
hali tahlil qilinmaganДудин С. М.Ковровые изделия Средней Азии1928
Л.: Изд-во АН СССР. Дудин снимал и собирал в Туркестане для Кунсткамеры; самый ранний системный разбор ковровых изделий региона.
hali tahlil qilinmaganКиргизский узор · Кыргыз оймолору · The Kirghiz Pattern1986
Фрунзе: Кыргызстан. Альбом на трёх языках. Из старых изданий самое доступное именно из-за тиража — реальный кандидат на покупку.
hali tahlil qilinmaganНиязов Ф.Кыргыз оймолору1998
Собрание образцов традиционного и современного кыргызского орнамента. Была в электронной библиотеке Арабаевского университета; домен не отвечает.
hali tahlil qilinmaganСатыбалдиева Ч. Т.Традиционное вышивание кыргызов во второй половине XIX — начала XX века (на примере юга Кыргызстана)2009
Ош. Сайма — вышивка; тема, которой в нашей базе пока нет вовсе.
hali tahlil qilinmaganАбрамзон С. М.Киргизский национальный узор1950
Этнографический разбор вслед за выходом каталога Рындина.
hali tahlil qilinmaganТрадиционная одежда народов Средней Азии и Казахстана1989
М.: Наука. Кыргызский костюм в ряду соседних — нужен, чтобы не приписывать кыргызам общерегиональные мотивы.
hali tahlil qilinmaganКнига о шырдаках (точное название не установлено)2016
Бишкек. История и технология шырдака со слов мастериц. В новости об издании ни название, ни авторов не назвали — установить и уточнить запись.
hali tahlil qilinmagan
Roʻyxatdagi nashrlar: 20, tahlil qilingani 11. Qolganlari topilgan va tahlilni kutmoqda.
Naqshlarning yarmi hali maʼnosiz
Qirgʻiz naqshi kataloglarida koʻpchilik naqshlarning faqat nomi va tarjimasi yozilgan. Maʼnosi ogʻzaki anʼanada yashaydi va uni anʼana egasi bilan aniqlash kerak. Bunday naqshlar bazamizda turadi, lekin saytga ham, buyumga ham chiqmaydi: naqshga oʻylab topilgan maʼno berish — uni umuman belgilamaganddan yomonroq.
Agar naqshning maʼnosini bilsangiz, buvingiz uni qanday atagani esingizda boʻlsa yoki oʻzingiz kigiz bilan ishlasangiz — bizga yozing. Maʼnoni tasdiqlagan kishining ismi naqsh yonidagi manbada turadi.
Naqsh haqida aytib berishNomi boʻyicha maʼlum boʻlganlar
Bu naqshlar bazaga yozilgan, lekin vitrinaga chiqmagan. Birlarining maʼnosi aniqlanmagan, boshqalarining maʼnosi bor, ammo chizmasi yoʻq. Roʻyxatni toʻliq koʻrsatamiz.
chizilishini kutmoqda
14- КумайыкВерный пёс Манаса
- Түбөлүк кыймылВечное движение
- Кароолонгон АйЗатмившая луна
- ЖарганатЛетучая мышь
- Күндүн нуруЛуч солнца
- Бугу энеМать-олениха
- БулутОблако
- ОттукОгниво
- ЖалынПламя
- Жарым АйПолумесяц
- КөөкөрПосуда из верблюжьей кожи для кумыса
- БулакРодник
- БалыкРыба
- ЮртаЮрта
maʼnosini kutmoqda
72- КочкорБаран
- Ак барсБелый барс
- КашыБрови человека
- ТөөВерблюд
- АрканВойлочная лента на стыке юрты с землёй
- КарышкырВолк
- БагылдырГодовалый козлёнок
- Койдун башыГолова барана
- Ак бугунун башыГолова белого оленя
- Тоо кочкорунун башыГолова горного барана
- Уйдун башыГолова коровы
- БашГолова человека
- Эки өркөчтүү төөДвугорбый верблюд
- НаарЖелобки пальцев человека
- КөбүлЖелобок, узор верхней части унин и швов кожаной одежды
- Куу бутакЗасохшая ветка
- КоёнЗаяц
- ЖыланЗмея
- ТүйүлдүкКинжал для резки барана
- Жолборстун тырмактарыКогти тигра
- ТекеКозёл
- Аттын изиКопыто лошади
- Жаныбарлардын сөөктөрүКости животных
- Чемендир тор канатыКрыло мухи с сеткой
- КумураКувшин
- БешбармакЛадонь
- Карганын бутуЛапа птицы
- ТүлкүЛисица
- Кичине жалбыракЛисток — продолжение стебля
- Шамдагай чымчыкЛовкая птица
- КызгалдакМак-самосейка
- ЧымынМуха
- ЖантаюуНаклон
- Тоо текенин астанкы жаагыНижняя челюсть горного козла
- КойОвца
- Бир өркөчтүү төөОдногорбый верблюд
- Секирүүдө мүйүздүү бугуОлень в прыжке
- Карганын изиОтпечаток лапы вороны
- Ит таманОтпечаток лапы собаки
- Анчы буркутОхотящийся беркут
- Мажроо талПлачущая ива
- Иттин бармагыПодушечка лапы собаки
- КартаПрямая кишка лошади
- Кулжанын мүйүзүРастущие рога барана
- ДарыяРека
- Моюн орогучРитуальная повязка на шею
- Койдун мүйүзүРога барана
- Текенин мүйүзүРога козла
- Жайы каркыр мүйүзүРога лося
- Жаш бугунун мүйүзүРога молодого оленя
- Мүйүздүү бугуРогатый олень
- Кишинин колуРука человека
- Кошоктолуу итСворка
- ЧаянСкорпион
- Ачылып келе жаткан гүлСлегка распустившийся цветок
- Кулжанын туягыСлед копыта горного барана
- Мүйүздүн изиСлед копыта лося
- Кара карга бутунун изиСлед лапы вороны
- Сүлөөсүн бутунун изиСлед лапы рыси
- Иттин бутунун изиСлед лапы собаки
- ИтСобака
- ШумкарСокол
- Боонусун тишиСошник
- БилерикСустав ноги лошади
- ЖолборсТигр
- УлулУлитка
- Тогуз төбө гүлЦветок девяти холмов
- Топчу баш гүлЦветок кучевой
- КашааЧастокол
- КишиЧеловек
- Текенин куу башыЧереп козла
- ТашбакаЧерепаха