Оюу — бул тил.
Биз аны жазып жатабыз
Кыргыз оюусу эч качан жөн эле кооздук болгон эмес. Ар бир оюу бир нерсе айтат: молчулук жөнүндө, коргоо жөнүндө, үйгө кайтчу жол жөнүндө. Биз бул маанилерди базага чогултабыз — кыргызча аты, булагы жана ырастаган кишинин аты менен. Жана текшергенибизди гана жарыялайбыз.
- паспорту бар оюу
- 24
- маданият жөнүндө макала
- 24
- ЮНЕСКО коргоосунда
- 7
- кылымдык салт
- XIX
Оюулар жана алардын мааниси
Оюуну басыңыз — паспорту ачылат: кыргызча кандай аталат, эмнени билдирет, кайдан белгилүү жана буюмга коюуга болобу.
Мунун баары кайдан
Контекстсиз оюу — жөн гана сызык. Мына анын артында тургандар: кийиз кантип жасалат, боз үй кантип курулат, эмнеге ишенишкен жана мунун эмнеси бүгүнкү күнгө жетти.
Кол өнөрчүлүк
6Ала кийиз
Оюусу кездеме менен кошо басылган кийиз: сүрөт тигилген эмес, материалдын бир бөлүгү болуп калган.
ЮНЕСКО · Шашылыш коргоону талап кылат · 2012Кийиз басуу
Жүн, суу жана басым — эч кандай станоксуз. Жипсиз жасалган бирден-бир текстиль.
ЮНЕСКО · Шашылыш коргоону талап кылат · 2012Туш кийиз
Уулунун же кызынын үйлөнүү тоюна эне саймалаган дубал панносу. Үйгө кирген адамдын көзүнө биринчи урунган буюм.
Шырдак
Мозаикалык кийиз килем: кийиздин эки түсү бир калыпка салынып кесилет, бир кесилиштен эки килем чыгат — позитив жана негатив.
ЮНЕСКО · Шашылыш коргоону талап кылат · 2012Курак
Курак. Ар кимден чогултулган кездеме үзүндүлөрү — үнөмдөө эмес, жакшы тилек.
Чий
Түстүү жүн менен оролгон талаа камышынан жасалган чыпта. Бир эле учурда дубал, парда жана кийизчинин иш столу.
Турак жай
3Боз үй
Бир саатта чогултулуп, жарым саатта чечилүүчү үй. Кыргыз оюмунун бүтүндөй түзүмү — анын дубалдарынын, күмбөзүнүн жана полунун түзүмү.
ЮНЕСКО · Репрезентативдик тизме · 2014Түндүк
Күмбөздүн чокусундагы тегерек: түндүк, саат, календарь жана өлкөнүн герби бир убакта.
Кереге
Жылма дубал торчосу. Байламтага бүктөлөт, дубал болуп жайылат — жана эң таанымал мотивдердин бирине айланат.
Буюм
5Ак калпак
Ак калпак. Кыргыздар талаада да, майрамда да, парламентте да кийүүчү бирден-бир кийим.
ЮНЕСКО · Репрезентативдик тизме · 2019Аяк кап
Идиш-аяк үчүн кийиз баштык, ал боз үйдүн дубалына илинип турган. Бул маданиятта баштык катары жасалган биринчи буюм.
Комуз
Бир бөлүк жыгачтан жасалган үч кылдуу аспап. Анда эпостор аткарылат жана ал баланы угууга үйрөтөт.
Көөкөр
Кымыз куюлуучу булгаары идиш, оюу түшүрүлгөн. Ал конокко сунулган — үй ээсинин кадыры ушуну менен бааланган.
Эр токум
Ээр. Уста үйдөгү башка буюмдарга караганда ээрге көбүрөөк оймо-чийме түшүргөн — анткени ал эң көп көрүнгөн буюм болгон.
Материал
2Символика
3Геометриянын мааниси
Ромб коргойт, спираль кыймылдайт, тегерек туюуктайт. Форма анда мүйүз же куш таанылганга чейин эле маанини алып жүрөт.
Оң жана тескери
Бир бычымдан тескери түстөгү эки килем чыгат. Кыргыз орнаментинде фигура менен фон тең укуктуу — бул ыкма да, ой да.
Түстүн мааниси
Булактарда тастыкталган мааниси бар үч түс. Калгандарына маани бербейбиз.
Эпос
1Салт
3Көчмөн жылы
Жылына төрт көч, кыштоо менен жайлоонун ортосунда. Бардык мүлк — түрүп, артып кетүүгө мүмкүн болгон нерселер.
Той
Панносу жылдап даярдалган үйлөнүү той. Бул жердеги белек — жөн гана сый эмес, жаңы үйгө кошкон салым.
Тушоо кесүү
Тушоо кесүү жөрөлгөсү: баланын буттарын ала жип менен байлап, жолу ачык болсун деп тушоосун кесишет.
Майрам
1Мунун негизи
Кыргыз оюусунун каталогдору, этнографиялык эмгектер жана музей жыйнактары. Базадагы ар бир оюу белгилүү бир басылманын бетине шилтенет — ошол басылмалар мына.
Рындин М. В.Киргизский национальный узор1948
Главный каталог кыргызского узора: шесть разделов, свыше двухсот орнаментов, 173 базовых элемента дают более 3500 сюжетов. Под ред. И. А. Орбели, предисловие А. Н. Бернштама; Киргизский филиал АН СССР и Гос. Эрмитаж. Переиздан в 2017 году под названием «Кыргыз улуттук оймо», тираж 1000 — оригинал 1948 года антикварный. PDF выложен на bilim.akipress.org, но обработчик скачивания файл не отдаёт: нужен человек с учётной записью.
колдонулуудаАчууХегай А.Кыргызский орнамент: семантика и эстетика2025
Выпускная квалификационная работа, НИУ ВШЭ, Школа дизайна. Навигатор по Рындину.
колдонулуудаАчууАкматалиев А.Кыргыздын кол өнөрчүлүгү1996
Ремесленная традиция и терминология на кыргызском языке. Основной источник статей о ремёслах в кыргызской Википедии.
колдонулуудаНародное декоративно-прикладное искусство киргизов1968
Тираж 3000. Авторский коллектив уточнить по титульному листу: в доступных описаниях названы Иванов С. В. и Антипина К. И., но подтверждения по изданию у нас нет.
колдонулуудаUNESCORepository of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, UNESCO
Номера элементов проставить по реестру перед публикацией статей с охранным статусом.
колдонулуудаАчууПрактика мастерской KIYIZGROUP
Технологические сведения, проверенные на своём производстве.
колдонулуудаЦГМ РК
Центральный государственный музей Республики Казахстан.
колдонулуудаМузей Бухары
колдонулуудаГМВ
Государственный музей Востока.
колдонулуудаИмамбаев А. С.Тайны киргизского орнамента
Ни одного упоминания в открытых источниках не найдено: возможно, неточное название или малотиражное издание. Проверять по бумаге. Ссылок на него в базе нет.
ырасталган эмесАнтипина К. И.Особенности материальной культуры и прикладного искусства южных киргизов1962
Фрунзе: Изд-во АН Кирг. ССР. Отдельная монография, не путать с изданием 1968 года. Юг Кыргызстана — область, по которой у нас меньше всего материала.
иштелип чыга элекДудин С. М.Ковровые изделия Средней Азии1928
Л.: Изд-во АН СССР. Дудин снимал и собирал в Туркестане для Кунсткамеры; самый ранний системный разбор ковровых изделий региона.
иштелип чыга элекКиргизский узор · Кыргыз оймолору · The Kirghiz Pattern1986
Фрунзе: Кыргызстан. Альбом на трёх языках. Из старых изданий самое доступное именно из-за тиража — реальный кандидат на покупку.
иштелип чыга элекНиязов Ф.Кыргыз оймолору1998
Собрание образцов традиционного и современного кыргызского орнамента. Была в электронной библиотеке Арабаевского университета; домен не отвечает.
иштелип чыга элекСатыбалдиева Ч. Т.Традиционное вышивание кыргызов во второй половине XIX — начала XX века (на примере юга Кыргызстана)2009
Ош. Сайма — вышивка; тема, которой в нашей базе пока нет вовсе.
иштелип чыга элекАбрамзон С. М.Киргизский национальный узор1950
Этнографический разбор вслед за выходом каталога Рындина.
иштелип чыга элекТрадиционная одежда народов Средней Азии и Казахстана1989
М.: Наука. Кыргызский костюм в ряду соседних — нужен, чтобы не приписывать кыргызам общерегиональные мотивы.
иштелип чыга элекКнига о шырдаках (точное название не установлено)2016
Бишкек. История и технология шырдака со слов мастериц. В новости об издании ни название, ни авторов не назвали — установить и уточнить запись.
иштелип чыга элек
Тизмедеги басылмалар: 18, иштелип чыккан 9. Калгандары табылды жана иштелишин күтүүдө.
Оюулардын жарымынын мааниси азырынча жок
Кыргыз оюусунун каталогдорунда көпчүлүк оюулардын аты жана котормосу гана жазылган. Мааниси оозеки салтта жашайт жана салттын ээси менен тактоону талап кылат. Мындай оюулар базабызда турат, бирок сайтка да, буюмга да чыкпайт: оюуга ойдон чыгарылган маани коюу — аны такыр белгилебегенден жаман.
Эгер оюунун маанисин билсеңиз, чоң энеңиз аны кандай атаганын эстесеңиз же өзүңүз кийиз менен иштесеңиз — бизге жазыңыз. Маанини ырастаган кишинин аты оюунун жанындагы булакта турат.
Оюу жөнүндө айтып берүү