Ою-өрнек — бұл тіл.
Біз оны жазып жатырмыз
Қырғыз ою-өрнегі ешқашан жай әшекей болған емес. Әр өрнек бірдеңе айтады: молшылық туралы, қорғау туралы, үйге қайтар жол туралы. Біз бұл мағыналарды дерекқорға жинаймыз — қырғызша атауымен, дереккөзімен және растаған адамның атымен. Тек тексергенімізді ғана жариялаймыз.
- төлқұжаты бар өрнек
- 24
- мәдениет туралы мақала
- 24
- ЮНЕСКО қорғауында
- 7
- ғасырлық дәстүр
- XIX
Өрнектер және олардың мағынасы
Өрнекті басыңыз — төлқұжаты ашылады: қырғызша қалай аталады, нені білдіреді, бұл қайдан белгілі және бұйымға салуға бола ма.
Мұның бәрі қайдан
Контекссіз өрнек — жай ғана сызық. Оның артында тұрғандар: киіз қалай жасалады, боз үй қалай құрылады, неге сенген және одан не бүгінге жетті.
Қолөнер
6Ала-кийиз
Ала кийиз
Өрнегі матамен бірге басылған киіз: сурет тігілмеген, материалдың бір бөлігіне айналған.
ЮНЕСКО · Шұғыл қорғауды талап етеді · 2012Киіз басу
Кийиз басуу
Жүн, су және қысым — ешқандай станоксыз. Жіпсіз жасалатын жалғыз тоқыма түрі.
ЮНЕСКО · Шұғыл қорғауды талап етеді · 2012Туш кийиз
Ұлының немесе қызының үйлену тойына анасы кестелеген қабырға панносы. Үйге кірген адамның көзіне бірінші түсетін дүние.
Шырдақ
Шырдак
Мозаикалық киіз кілем: киіздің екі түсі бір қалыпқа салынып кесіледі, бір кесілістен екі кілем шығады — позитив және негатив.
ЮНЕСКО · Шұғыл қорғауды талап етеді · 2012Құрақ
Курак
Құрақ. Әркімнен жиналған мата қиындылары — үнемдеу емес, жақсы тілек.
Ши
Чий
Түрлі-түсті жүнмен оралған дала қамысынан жасалған төсеніш. Бір мезгілде қабырға, экран және киіз басушының жұмыс үстелі.
Тұрғын үй
3Боз үй — киіз үй
Боз үй
Бір сағатта жиналып, жарты сағатта бөлшектенетін үй. Қырғыз ою-өрнегінің бүкіл құрылымы — оның қабырғаларының, күмбезінің және еденінің құрылымы.
ЮНЕСКО · Репрезентативтік тізім · 2014Түндік
Түндүк
Күмбездің төбесіндегі шеңбер: түндік, сағат, күнтізбе және ел елтаңбасы бір мезгілде.
Кереге
Жылжымалы қабырға торы. Бумаға жиналады, қабырға болып жайылады — және ең танымал мотивтердің біріне айналады.
Бұйым
5Ақ қалпақ
Ак калпак
Ak kalpak. Қырғыз далада да, мерекеде де, парламентте де киетін бірден-бір киім.
ЮНЕСКО · Репрезентативтік тізім · 2019Аяк кап
Ыдыс-аяққа арналған киіз сөмке, ол киіз үйдің қабырғасына ілінген. Бұл мәдениетте сөмке ретінде жасалған алғашқы бұйым.
Ер тоқым
Эр токум
Ер-тоқым. Шебер үйдегі басқа заттарға қарағанда ер-тоқымға көбірек ою-өрнек салған — өйткені ол ең жиі көрінетін зат болған.
Көөкөр
Қымыз құятын былғары ыдыс, өрнектелген. Ол қонаққа ұсынылған — үйдің берекесі осыған қарап бағаланған.
Қомыз
Комуз
Бір бөлік ағаштан жасалған үш ішекті аспап. Онда эпостар орындалады және ол баланы тыңдауға үйретеді.
Материал
2Символика
3Геометрияның мағынасы
Ромб қорғайды, спираль қозғалады, шеңбер тұйықталады. Пішін одан мүйіз немесе құс танылғанға дейін мағынаны білдіреді.
Позитив және негатив
Бір пішімнен түстері кері екі кілем шығады. Қырғыз ою-өрнегінде фигура мен фон тең құқылы — бұл әдіс те, ой да.
Түс мағынасы
Дереккөздерде расталған мағынасы бар үш түс. Қалғандарына мағына бермейміз.
Эпос
1Салт-дәстүр
3Көшпенділер жылы
Жылына төрт көш, қыстау мен жайлау арасында. Барлық мүлік — орап, артып алуға болатын заттар.
Той — үйлену тойы және сыйлықтар
Той
Панносы жылдар бойы дайындалатын үйлену той. Мұндағы сыйлық — жай ғана сый емес, жаңа үйге қосқан үлес.
Тұсау кесу
Тушоо кесүү
Тұсау кесу рәсімі: баланың аяғын ала жіппен байлап, жолы ашық болсын деп тұсауын кеседі.
Мереке
1Мұның негізі
Қырғыз ою-өрнегінің каталогтары, этнографиялық еңбектер және мұражай жинақтары. Дерекқордағы әр өрнек нақты басылымның бетіне сілтейді — сол басылымдар алдыңызда.
Рындин М. В.Киргизский национальный узор1948
Главный каталог кыргызского узора: шесть разделов, свыше двухсот орнаментов, 173 базовых элемента дают более 3500 сюжетов. Под ред. И. А. Орбели, предисловие А. Н. Бернштама; Киргизский филиал АН СССР и Гос. Эрмитаж. Переиздан в 2017 году под названием «Кыргыз улуттук оймо», тираж 1000 — оригинал 1948 года антикварный. PDF выложен на bilim.akipress.org, но обработчик скачивания файл не отдаёт: нужен человек с учётной записью.
қолданыстаАшуХегай А.Кыргызский орнамент: семантика и эстетика2025
Выпускная квалификационная работа, НИУ ВШЭ, Школа дизайна. Навигатор по Рындину.
қолданыстаАшуАкматалиев А.Кыргыздын кол өнөрчүлүгү1996
Ремесленная традиция и терминология на кыргызском языке. Основной источник статей о ремёслах в кыргызской Википедии.
қолданыстаНародное декоративно-прикладное искусство киргизов1968
Тираж 3000. Авторский коллектив уточнить по титульному листу: в доступных описаниях названы Иванов С. В. и Антипина К. И., но подтверждения по изданию у нас нет.
қолданыстаUNESCORepository of the Intangible Cultural Heritage of Humanity, UNESCO
Номера элементов проставить по реестру перед публикацией статей с охранным статусом.
қолданыстаАшуПрактика мастерской KIYIZGROUP
Технологические сведения, проверенные на своём производстве.
қолданыстаЦГМ РК
Центральный государственный музей Республики Казахстан.
қолданыстаМузей Бухары
қолданыстаГМВ
Государственный музей Востока.
қолданыстаИмамбаев А. С.Тайны киргизского орнамента
Ни одного упоминания в открытых источниках не найдено: возможно, неточное название или малотиражное издание. Проверять по бумаге. Ссылок на него в базе нет.
расталмағанАнтипина К. И.Особенности материальной культуры и прикладного искусства южных киргизов1962
Фрунзе: Изд-во АН Кирг. ССР. Отдельная монография, не путать с изданием 1968 года. Юг Кыргызстана — область, по которой у нас меньше всего материала.
әлі талданбағанДудин С. М.Ковровые изделия Средней Азии1928
Л.: Изд-во АН СССР. Дудин снимал и собирал в Туркестане для Кунсткамеры; самый ранний системный разбор ковровых изделий региона.
әлі талданбағанКиргизский узор · Кыргыз оймолору · The Kirghiz Pattern1986
Фрунзе: Кыргызстан. Альбом на трёх языках. Из старых изданий самое доступное именно из-за тиража — реальный кандидат на покупку.
әлі талданбағанНиязов Ф.Кыргыз оймолору1998
Собрание образцов традиционного и современного кыргызского орнамента. Была в электронной библиотеке Арабаевского университета; домен не отвечает.
әлі талданбағанСатыбалдиева Ч. Т.Традиционное вышивание кыргызов во второй половине XIX — начала XX века (на примере юга Кыргызстана)2009
Ош. Сайма — вышивка; тема, которой в нашей базе пока нет вовсе.
әлі талданбағанАбрамзон С. М.Киргизский национальный узор1950
Этнографический разбор вслед за выходом каталога Рындина.
әлі талданбағанТрадиционная одежда народов Средней Азии и Казахстана1989
М.: Наука. Кыргызский костюм в ряду соседних — нужен, чтобы не приписывать кыргызам общерегиональные мотивы.
әлі талданбағанКнига о шырдаках (точное название не установлено)2016
Бишкек. История и технология шырдака со слов мастериц. В новости об издании ни название, ни авторов не назвали — установить и уточнить запись.
әлі талданбаған
Тізімдегі басылымдар: 18, талданғаны 9. Қалғаны табылды және талдауды күтуде.
Өрнектердің жартысының мағынасы әлі жоқ
Қырғыз ою-өрнегі каталогтарында өрнектердің көбінің тек атауы мен аудармасы жазылған. Мағынасы ауызша дәстүрде сақталған және сол дәстүрді ұстанушымен нақтылауды талап етеді. Мұндай өрнектер дерекқорымызда тұр, бірақ сайтқа да, бұйымға да шықпайды: өрнекке ойдан шығарылған мағына беру — оны мүлде белгілемегеннен жаман.
Егер өрнектің мағынасын білсеңіз, әжеңіз оны қалай атағанын есіңізде сақтасаңыз немесе өзіңіз киізбен жұмыс істесеңіз — бізге жазыңыз. Мағынаны растаған адамның аты өрнектің қасындағы дереккөзде тұрады.
Өрнек туралы айту